مروری بر تحولات ترکیه بعد از بازداشت اکرم امام اوغلو از پنجره پروژه اسلامگرایی: اردوغان و حزبش کجای کارند؟

این بحث در مورد آینده اردوغان نیست. در مورد آینده ترکیه هم نیست. در این بحث مثل همه مباحث تحلیلی پیش بینی نمی کنم بلکه حوادث و پس زمینه های آنها را گزارش و در نهایت علل تصمیمات و رخدادها را مطرح می کنم.

شش شب اعتراضات چند ده یا چند صد هزار نفری در استانبول و دیگر شهرهای ترکیه از سال ۲۰۱۱ بدین سو (بعد از بهار عربی) در خاورمیانه بی نظیر بوده است. علی رغم ممنوعیت چهار روزه ی گردهمایی در استانبول، بستن میدان تقسیم، محدودیت عبور و مرور به استانبول از شهرهای اطراف، بازداشت بیش از ۱۱۰۰ نفر و تعدادی قابل توجهی از خبرنگاران اعتراضات در سراسر ترکیه ادامه داشته است. این اعتراضات در پی بازداشت اکرم امام اوغلو شهردار استانبول و نامزد احتماعی حزب جمهوری خلق شکل گرفته و ادامه یافته است.

پس زمینه تحولات

اردوغان و حزب وی نمایندگان جریان اسلامگرایی ترک بودند که با سوار شدن بر اسب اسلام می خواستند نفوذ خود در دنیا را کسترش دهند. این جریان با همراهی با اروپا و راه سرمایه گذاری و رشد اقتصادی در ترکیه در افکار عمومی مورد توجه قرار گرفت. تمایل پیوستن به اتحادیه اروپا موجب برخی اصلاحات در ترکیه شد مثل لغو حکم اعدام. از دهه اول قرن ۲۱ تا ۲۰۱۵ این تحولات اقتصادی و اجتماعی ادامه یافت. از نیمه های دهه دوم قرن ۲۱ تنش های اقتصادی آغاز می شود تا حدی که لیر از دو در یک دلار در یک دهه صعود می کند به۳۸ لیر در یک دلار. در همین دوره تورم ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵ زیر ده درصد است اما از ۲۰۱۵ به بعد بالا می رود تا ۸۰٪ و در ۲۰۲۳ به حدود ۶۰ درصد و اکنون حدود ۴۰ درصد رسیده است.

در این پانزده سال طبقه متوسط ​​و متوسط ​​پایین از جمله ذی نفعان اصلی رشد اقتصادی بودند که ترکیه برای یک دهه پس از به قدرت رسیدن رجب طیب اردوغان در سال ۲۰۰۲ شاهد بود. نرخ فقر به طور پیوسته از ۴۲ درصد در سال ۲۰۰۳ به حدود ۱۳.۸ درصد در سال ۲۰۱۳ کاهش یافت. همچنین درآمد سرانه از ۱۴۸۰۰ دلار به ۲۴ هزار دلار در همین دوره افزایش یافت، در حالی که ضریب جینی تا سال ۲۰۱۱ از ۴۲.۴ به ۳۸.۸ کاهش یافت.

از نیمه دهه دوم مشکلات آغاز شد. اولین آنها کودتای ۲۰۱۶ و تصفیه گسترده در بخش دولتی بود که به نارضایی ها دامن زد. در ین دوره شاهد افزایش فساد و سرکوب آزادیها بودیم.

تتلاش اردوغان از همان دوران شهرداری استانبول معطوف بود به تمرکز قدرت در قوه مجریه. او قانون اساسی را تغییر داد تا از نظام پارلمانی به نظام جمهوری ریاستی عبور کند. اردوغان از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۴ نخست وزیر بود و بعد در کرسی ریاست جمهوری نشست.

در سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ قدرت حزب عدالت و توسعه رو به زوال رفت تا حدی که اردوغان توانست قلیچداراوغلو نامزد احزاب رقیب را ۵۲ به ۴۸ شکست دهد. در انتخابات ۲۰۲۳ حزب جنبش ملی و حزب عدالت و توسعه در برابر اتحاد ملت، متشکل از شش حزب مخالف از جمله حزب اصلی اپوزیسیون جمهوری خواه خلق (CHP)، کمال قلیچداراوغلو قرار گرفت. حزب جمهوریخواه خلق رهبر خود را به عنوان نامزد ریاست جمهوری معرفی کرد. حزب سبزها و آینده چپ (YSGP) و ائتلاف کار و آزادی طرفدار کردها از قلیچداراوغلو حمایت کردند.

بازداشت اکرم امام اوغلو در ابتدای فرایند انتخابات ۲۰۲۸ صندوق رای را در منازعات سیاسی حذف و به جای آن سیاسی کردن قضا توسط حزب حاکم و سیاست خیابانی احزاب رقیب را جایگزین کرد. حزب حاکم نشان داد که به تداوم قدرت خود بر اساس صندوق رای باور ندارد و به راههای دیگری نیاز دارد.

چرا بازداشت رقیب سیاسی اصلی؟

چرا اردوغان مجرب در سیاست تا این اندازه ریسک کرد که رقیب خود را پشت میله ها بیندازد؟‌ سه دلیل برای این اقدام علی رغم مشخص نبودن نتیجه و ریسکی بودن آن می توان ذکر کرد:

۱. فاصله گرفتن تدریجی اردوغان از ایده‌های اسلام‌گرای اصلاح‌طلبانه و پذیرش دیدگاهی فزاینده ناسیونالیستی - در حالی که هم‌زمان در حال ساختارشکنی و بازسازی اتحادها در دهه گذشته برای برآوردن نیازهای او بوده است. حزب اردوغان دیگر چتر همه اسلامگرایان نیست و این فرصتی برای حزب اسلام‌گرای نسبتاً جدید YRP (حزب رفاه جدید) فراهم کرده است. اسلام گرایی اصلاح طلب اردوغان زمانی در میان توده های بزرگ طنین انداز شد و او را به قدرت رساند و به او اجازه داد در نبردهای سیاسی حساس علیه نیروهایی که زمانی در اوایل دوران پس از جنگ سرد ترکیه شکست ناپذیر می نمودند پیروز شود.

طی دهه گذشته، رئیس جمهور اردوغان به طور فزاینده ای دیدگاه ملی گرایانه و عمل گرایانه تری را در داخل و خارج از کشور اتخاذ کرده و علاقه را به وجدان ترجیح داده است. اسلام گرایی در ترکیه به عنوان یکی از ایدئولوژی های اساسی در سیاست ترکیه، اساساً در نتیجه این دگرگونی ها نیروی رهبری و هدایت خو را از دست داده است. YRP از این فرصت استفاده کرد و تقریباً ۷ درصد (در انتخابات ریاست جمهوری ح ۲.۹ درصد) از آرا را در سراسر کشور با دیدگاهی غیرقابل معذرت خواهی اسلام گرایانه به دست آورد - دیدگاهی بسیار محافظه کارتر از اصول پایه گذار AKP.

فاتح اربکان، که رهبری مبارزات انتخاباتی YRP (حزب رفاه جدید) را بر عهده داشت، فرزند نجم الدین اربکان است - کسی که اولین جنبش سیاسی اسلامگرای مردمی را در ترکیه به نام جنبش دیدگاه ملی تأسیس کرد. اردوغان خود از سال های نوجوانی در اواخر دهه ۱۹۶۰ یکی از اعضای جنبش دیدگاه ملی بود و از نجم الدین اربکان به عنوان “خوجا» (معلم/رهبر اندیشه) یاد می کرد. تنها در سال ۲۰۰۱ بود که اردوغان و سایر "اصلاح طلبان" حزبی از "خوجا" خود جدا شدند و حزب عدالت و توسعه را تأسیس کردند. بیست و سه سال بعد، YRP به رهبری پسر «خوجا» سومین حزب محبوب ترکیه در دومین انتخابات شد که از بزرگترین متحد حزب عدالت و توسعه، MHP (حزب جنبش ملی گرا) پیشی گرفت و نقشی غیرقابل انکار در اولین شکست رئیس جمهور اردوغان در یک انتخابات سراسری داشت.

۲. در سالهای اخیر پیامهای برادری اردوغان در برابر ناسیونالیسم ترک و کرد تا حدی به علت مشت آهنین دولت در برابر پ ک ک کمرنگ شده است. او به سمت ملیگرایی ترک محور نزدیک تر و از اسلامگراها دورتر شده در حالی که کردها به احزاب مخالف نزدیک تر شده اند.

۳. شکست قابل توجه در انتخابات شهرداری های ۳۱ مارس ۲۰۲۴ در ۱۵ شهر بزرگ می تواند دلیل سوم اقدام مذکو باشد. علی رغم وعده اصلاحات در حزب حاکم بعد از شکست در انتخابات شهرداریها چنین چیزی اتفاق نیفتاده است

نتیجه نکات فوق ان است که اردوغان و حزبش راهی غیر از این نداشتند که برای ماندن در سیاست رهبر حزب اصلی رقیب را حذف کنند.